Bestseller lijsten hoe betrouwbaar zijn ze
Je staat in de boekenwinkel of bladert online door een webshop. Overal zie je het felbegeerde label: “Bestseller”.
Het roept meteen een gevoel van vertrouwen op. Als zoveel mensen dit boek kopen, zal het wel goed zijn, toch?
Maar klopt dat beeld wel? Is een bestsellerlijst een onafhankelijke graadmeter voor kwaliteit, of is het vooral een slim marketingmiddel? Laten we eens onder de motorkap kijken van de lijsten die ons koopgedrag zo sterk beïnvloeden.
De magie van de nummer 1-status
Een bestsellerlijst is in essentie niets meer dan een rangschikking op basis van verkoopcijfers. Het is wiskunde, geen smaak.
Toch heeft het een enorme aantrekkingskracht. De psychologie hierachter is fascinerend.
We hebben een diepgewortelde neiging om aan te nemen dat wat populair is, ook goed is. Dit fenomeen heet “sociaal bewijs”. Als we twijfelen tussen twee boeken, grijpen we vaak naar degene die al door duizenden anderen is gekozen.
Het voelt als een veilige gok. Merk je dat je zelf ook sneller naar een boek grijpt met een sticker waarop “Nummer 1 Bestseller” staat? Je bent niet de enige. Uitgevers weten dit maar al te goed en investeren dan ook flink in campagnes om die felbegeerde plek te bereiken, want die plek leidt namelijk tot nóg meer verkopen. Het is een vicieuze cirkel van populariteit.
Hoe ontstaan deze lijsten eigenlijk?
Niet elke bestsellerlijst is hetzelfde. De bekendste in Nederland is ongetwijfeld die van de Boekenboom, die wekelijks in kranten zoals de Volkskrant en Trouw verschijnt.
Deze lijst wordt samengesteld op basis van daadwerkelijke verkoopcijfers van bijna alle boekhandels in Nederland. Klinkt objectief, toch? Er zijn echter verschillende manieren om te tellen. Sommige lijsten tellen alleen fysieke boeken die in winkels zijn verkocht, andere tellen ook e-books en luisterboeken mee.
En dan is er nog het verschil tussen aantal verkochte exemplaren en aantal verkochte omzet. Een duur hardcoverboek kan in omzet hoger scoren dan een goedkoop paperback, terwijl er misschien meer mensen het paperback hebben gelezen.
De rol van de uitgever en de winkel
De belangrijkste factor is de tijdspanne. De meeste lijsten zijn wekelijks.
Een boek dat in week 1 door een enorme marketingcampagne wordt gelanceerd, kan direct op nummer 1 staan, om vervolgens in week 2 alweer te verdwijnen. Een ander boek staat misschien maandenlang stabiel in de top 10 zonder ooit op nummer 1 te hebben gestaan, maar verkoopt op de lange termijn veel meer exemplaren. Hier wordt het interessant: uitgevers spelen een actieve rol in dit proces. Ze geven boeken vaak kortingen of extra promotiebudget net voor de lancering.
Soms kopen uitgevers zelf grote aantallen in bij boekhandels om de verkoopcijfers tijdelijk op te krikken, puur om de lijst te halen. Dit is een legale maar wel manipulatieve strategie.
Daarnaast hebben grote ketens zoals Bol.com en Albert Heijn (bij de supermarktkassa’s) een enorme invloed. Als een boek daar wordt gepromoot als “Topper van de Week”, schieten de verkoopcijfers omhoog, ongeacht de literaire kwaliteit. De lijst wordt dus niet alleen bepaald door wat lezers willen, maar ook door wat winkels en uitgevers hen voorzetten.
Hoe betrouwbaar is een bestseller als kwaliteitsmeter?
Laten we de hamvraag stellen: betekent bestseller ook automatisch kwaliteit? Het antwoord is helaas nee.
Een boek kan een bestseller zijn omdat het een meesterwerk is, maar ook omdat het een ijzersterk marketingverhaal is. Denk aan thrillers die gebaseerd zijn op een waargebeurd verhaal of romans die inspelen op een actuele hype. Die verkopen vaak als warme broodjes, ongeacht de schrijfstijl.
Er zijn talloze literaire parels die nooit de top 10 hebben gehaald omdat ze geen massamarkt aanspreken.
Aan de andere kant staan er regelmatig boeken in de lijsten die door critici matig worden ontvangen, maar die door het grote publiek massaal worden gekocht. Denk aan bepaalde young-adult series of self-help boeken die qua inhoud soms vrij simplistisch zijn, maar door hun timing en promotie enorm scoren. Een bestsellerlijst laat dus vooral zien wat er wordt verkocht, niet waarom of hoe goed het is. Het is een thermometer van de markt, niet van de literatuur.
Waarom we er toch op vertrouwen
Ondanks de kanttekeningen blijven de lijsten populair. Ze dienen als een handig filter in een overvloed aan keuzes.
Er worden jaarlijks duizenden nieuwe boeken uitgegeven; zonder lijsten zouden we verdrinken in de massa. De lijst geeft een selectie van wat op dit moment leeft in de samenleving. Bovendien is lezen vaak een sociale ervaring.
De invloed van recensies versus verkoopcijfers
We willen hetzelfde lezen als onze vrienden of collega’s, zodat we erover kunnen praten.
Een bestseller is dan een gemakkelijke gedeelde ervaring. Het is een startpunt, niet het eindstation. Het is waardevol om bestsellerlijsten te combineren met andere bronnen. Kijk eens naar literaire prijzen, zoals de Booker Prize of de Libris Literatuur Prijs.
Of lees recensies in kranten en op sites als Hebban of Goodreads. Een boek kan in de top 10 staan omdat het sensationeel is gepromoot, maar vergeet niet waarom boekrecensies belangrijk zijn voor auteurs: een recensent kan je vertellen of de personages diepgang hebben of de plot logisch in elkaar steekt.
Een slimme lezer gebruikt de bestsellerlijst als een radar. Het laat zien wat er speelt, maar of je buitenlandse recensies moet vertalen om een beter beeld te krijgen, bepaal je zelf.
Conclusie: een hulpmiddel, geen wet
Bestsellerlijsten zijn niet per se onbetrouwbaar, maar ze zijn wel subjectief. Ze worden beïnvloed door marketingbudgetten, distributiekanalen en kortstondige trends zoals BookTok-recensies.
Ze zijn een afspiegeling van de commerciële markt, niet altijd van de artistieke waarde. Dus, de volgende keer dat je een boek met een “Bestseller” sticker ziet, geniet ervan als een teken van populariteit. Maar laat je niet volledig leiden door het nummer op de lijst.
Blader eens verder, vraag om aanbevelingen en ontdek buiten de gebaande paden.
Wie weet vind je jouw persoonlijke nummer 1, terwijl hij of zij misschien nooit in de officiële lijst heeft gestaan.